"Mijn opa rookte tot zijn vijfennegentigste, het zit bij ons in de familie." Het is de meest gebruikte reden om niets te veranderen, en er zit een echte vraag onder: hoeveel ligt er eigenlijk vast?
Hoe meet je dat?
Door identieke tweelingen te volgen. Zij hebben vrijwel hetzelfde DNA, en als hun leeftijden uiteenlopen, komt dat verschil ergens anders vandaan.
Het antwoord dat daaruit komt heet erfelijkheid, en dat woord betekent iets anders dan de meeste mensen denken. Het zegt hoeveel van de verschillen binnen een bevolking aan genen toe te schrijven zijn. Het zegt niets over hoeveel van jouw leven vastligt.
Wat is het getal?
Het bekendste komt uit het Deense tweelingregister, dat bijna drieduizend tweelingparen uit de negentiende eeuw volgde tot hun dood. Daar kwam ongeveer een kwart uit, en dat getal wordt sindsdien overal herhaald.
In 2018 kwam daar een stevige correctie op. Onderzoekers keken naar stambomen van honderden miljoenen mensen en vonden dat mensen partners kiezen die op henzelf lijken, ook in levensduur. Reken je dat effect eruit, dan blijft er van de erfelijkheid minder dan een tiende over.
Wij nemen dat laatste getal niet als waarheid aan en het eerste ook niet. Wat er staat is dat de schattingen uiteenlopen van ongeveer een kwart tot onder een tiende, en dat de nieuwste methode de laagste uitkomst geeft. Dat is ons oordeel over de stand van dit onderzoek.
Wat betekent dat voor jou?
Niet dat je gezondheid voor negentig procent maakbaar is. Erfelijkheid gaat over verschillen tussen mensen in dezelfde omgeving, en niet over hoeveel jij zelf kunt veranderen.
Wel dat je opa geen bewijs is. Eén mens die ondanks roken oud werd, is een uitzondering waar geen conclusie uit te trekken valt.
Waarom liggen genen niet vast?
Omdat een gen aan of uit kan staan. Welke van je genen actief zijn, verandert onder invloed van je voeding, je slaap, je beweging en je omgeving.
Dat systeem heet epigenetica, en het krijgt later een eigen plek in de stof. Je DNA is de tekst en niet de opvoering.
Kort gezegd: je genen doen mee en ze beslissen niet. Hoeveel ze precies meedoen weet niemand op de komma, en iedereen die je dat wel vertelt heeft één getal uit één onderzoek overgeschreven.