Een chemische reactie is niets anders dan bestaande bindingen verbreken en nieuwe vormen. De atomen zelf veranderen niet; ze zitten alleen anders vast.
Wat kost een reactie en wat levert hij op?
Sommige reacties geven energie af, meestal als warmte. Verbranding is daar het voorbeeld van. Andere hebben juist energie nodig om te lopen.
Bijna elke reactie heeft eerst een duwtje nodig, ook als hij daarna energie oplevert. Dat duwtje heet activeringsenergie. Een lucifer levert veel energie op en gaat niet vanzelf branden.
Die drempel is precies waar enzymen op ingrijpen. Zij verlagen hem, zodat reacties bij lichaamstemperatuur kunnen lopen in plaats van bij grote hitte.
Wat bepaalt de snelheid?
Drie dingen. Warmte, want warme moleculen botsen vaker en harder. Concentratie, want meer moleculen in dezelfde ruimte betekent meer botsingen. En katalysatoren, die de drempel verlagen zonder zelf op te gaan.
Wat is oxidatie eigenlijk?
Het verliezen van elektronen. De naam komt van zuurstof, omdat zuurstof vaak de dief is, en oxidatie kan ook zonder zuurstof.
Reductie is het omgekeerde: elektronen winnen. Die twee gebeuren altijd tegelijk, want een elektron dat de één verliest komt bij de ander terecht.
Dat samenspel ligt onder vrijwel elk energieproces in je lichaam.
Waarom zijn vrije radicalen gevaarlijk?
Een vrije radicaal is een molecuul met een los, ongepaard elektron. Dat is chemisch onrustig, en het grijpt naar het eerste elektron dat het kan pakken.
Ze ontstaan voortdurend als bijproduct van je eigen stofwisseling, en daarnaast door zon, roken en luchtvervuiling.
Het probleem is niet één diefstal. Het molecuul dat net bestolen is, is nu zelf een radicaal, en gaat op zijn beurt bij de buurman langs. Zo loopt er een kettingreactie door je cel heen.
Wat stopt zo'n ketting?
Een antioxidant. Dat is een molecuul dat vrijwillig een elektron afstaat zonder zelf onrustig te worden, waardoor de reeks eindigt.
Raakt de verhouding zoek, met meer radicalen dan je kunt opvangen, dan heet dat oxidatieve stress. Dat is een van de best onderbouwde mechanismen onder veroudering en chronische ziekte, en het komt later uitgebreid terug.