Veredeld of genetisch gemodificeerd: wat is het verschil?

Het korte antwoord

Veredeling verandert duizenden genen tegelijk zonder dat iemand weet welke. Genetische modificatie verandert er één, op een plek die bekend is. Ongericht tegenover gericht.

Wat ze opleveren verschilt net zo. Veredeling levert de rassen die in je supermarkt liggen: groter, zoeter, langer houdbaar. Modificatie levert tot nu toe vooral voordeel op de akker en zit in een handvol gewassen die je zelden als groente eet.

Wat is veredeling precies?

Kruisen en selecteren. Je zet twee planten bij elkaar, je kweekt de nakomelingen op en je houdt de plant over die het dichtst bij je doel komt. Dat herhaal je, soms tientallen jaren.

De tweede methode is minder bekend en al tachtig jaar gewoon: mutatieveredeling. Zaad gaat onder gammastralen of in een chemisch bad, het dna breekt op willekeurige plekken, en je kweekt door met wat er bruikbaars uit komt. Duizenden rassen zijn zo gemaakt, waaronder graan, rijst en peren die gewoon in het schap liggen.

Bij allebei weet je wat de plant doet en niet wat er in zijn dna gebeurd is.

Wat is genetische modificatie precies?

Eén stuk dna, op een plek die je kiest. Je weet welk gen je inbrengt, wat het codeert en waar het terechtkomt, en je kunt achteraf nakijken of het is gegaan zoals bedoeld.

Daar zit een goedkeuringsprocedure omheen die voor veredelde rassen niet bestaat. Een nieuw veredeld ras mag zonder toetsing de markt op; een gemodificeerd ras kost jaren en miljoenen aan dossier.

Welke methode verandert er meer aan de plant?

De ongerichte. In rijst is het naast elkaar gelegd: onderzoekers maten de activiteit van genen in planten die met gammastralen waren behandeld en in planten waar één stuk dna was ingebracht, elk tegen hun eigen onbehandelde origineel [1].

In alle onderzochte gevallen was de verandering groter bij de bestraalde planten. Allebei de methodes zetten genen aan en uit die niemand bedoeld had, en de methode zonder label deed dat meer.

Hun eigen conclusie: beoordeel een nieuw ras per geval, en niet op de vraag of er een gentechniek aan te pas kwam.

Wat levert modificatie op?

Voordeel op de akker, en dat is goed gemeten. Over 147 onderzoeken bij boeren en op proefvelden daalde het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen met 37 procent, steeg de opbrengst met 22 procent en steeg de winst van de boer met 68 procent [2].

De winst was groter bij insectbestendige gewassen dan bij gewassen die tegen onkruidbestrijders kunnen, en groter in arme landen dan in rijke. Dit zijn landbouwcijfers en geen gezondheidscijfers. Minder bestrijdingsmiddel op het veld is wel iets wat op jouw bord terechtkomt.

Over de veiligheid is veel onderzoek gedaan. Vier onderzoekers zetten tien jaar literatuur op een rij en vonden geen gevaar dat rechtstreeks met het gebruik van deze gewassen samenhangt [3].

Wat levert veredeling op, en wat kost het?

Het levert alles op wat je eet. Elke wortel, elke tomaat en elke appel in het schap is een veredeld ras, gekozen op opbrengst, formaat, houdbaarheid en transport.

Wat het kost is gemeten. Een vergelijking van de Amerikaanse voedingstabellen van 1950 en 1999 over 43 tuingewassen vond bij zes van de dertien onderzochte voedingsstoffen een daling: eiwit, calcium, fosfor, ijzer, riboflavine en vitamine C. De dalingen van de mediaan liepen van 6 procent voor eiwit tot 38 procent voor riboflavine [4].

De verklaring die de auteurs zelf geven, is de rassen die er in die halve eeuw voor in de plaats kwamen, waarbij opbrengst en voedingswaarde tegen elkaar inwerken.

En dan de eerlijkheid die je bij dit onderwerp zelden krijgt. Per los gewas en per losse voedingsstof is het meestal niet te onderscheiden van geen verandering. Afhankelijk van de aanname week 33 of 20 procent van de verhoudingen betrouwbaar af van één, en ongeveer 28 procent ging juist omhoog.

Wat kiezen wij hier zelf?

Weg van wat de mens heeft gemaakt, tenzij het bewezen beter is. Dat geldt hier voor allebei de methodes en niet voor één ervan.

Veredeling krijgt geen vrijstelling omdat ze oud is en geen label draagt. Modificatie krijgt geen veroordeling omdat ze nieuw is en er eng uitziet. De vraag is per geval dezelfde: wat is er veranderd, waarom, en is er gemeten dat jij er beter van wordt.

Voor gemodificeerde gewassen is die winst tot nu toe gemeten op de akker en niet in een mens. Dat is geen reden om ze te vrezen en ook geen reden om ze te kiezen.

Wat weten we hier nog niet van?

Drie dingen, en ze doen ertoe.

De verschraling van groente rust op één vergelijking van twee tabellen die vijftig jaar uit elkaar liggen, met meetmethodes die in die tijd veranderd zijn. De auteurs zeggen dat zelf, en niemand heeft die vergelijking sindsdien met betere gegevens overgedaan.

De veiligheid van modificatie is onderzocht op de gewassen die op de markt zijn, en dat is een handvol: soja, mais, katoen, koolzaad. Een techniek is niet veilig, een product is dat.

En wat veredeling met de smaak en de inhoud van één tomaat heeft gedaan, is veel vaker beweerd dan gemeten. Wij hebben er geen getal voor gevonden dat we hier durven neerzetten.