Sauna: wat het onderzoek werkelijk zegt

Waar dit artikel voor is

Wij proberen hier niet te bewijzen dat sauna werkt. Wij lezen wat het onderzoek zegt, inclusief het onderzoek dat niets vond en het onderzoek dat tegen onze eigen ervaring in gaat.

Elke studie waar we naar verwijzen staat onderaan met een PMID, en elke verwijzing in de tekst brengt je rechtstreeks naar het onderzoek zelf. Waar iets een redenering is in plaats van een meting, staat dat er gewoon bij.

Is sauna gezond? Het cijfer dat iedereen citeert

Bijna alles wat je over sauna leest, komt terug op één onderzoek: 2.315 Finse mannen tussen de 42 en 60, gevolgd over een mediaan van 20,7 jaar ^[1].

Wat er staat is indrukwekkend. Wat er ook staat, en wat vrijwel nooit wordt meegenomen, is met wie er vergeleken wordt.

Lees die eerste regel nog eens. De vergelijkingsgroep is niet "mensen die geen sauna gebruiken". In dit onderzoek ging iedereen. De laagste groep ging één keer per week.

Dat is geen detail. Het betekent dat elk artikel dat schrijft "sauna halveert je risico" een onderzoek beschrijft dat nooit de controlegroep had die de lezer zich voorstelt. Wat er gemeten is, is vaker tegenover minder vaak, binnen een bevolking waar de sauna zo gewoon is dat niemand hem oversloeg.

Hetzelfde geldt voor de andere bevindingen uit dit cohort. Dementie: 0,34 bij vier tot zeven keer tegenover één keer per week ^[3]. Hoge bloeddruk: 0,54, over bijna 25 jaar ^[4]. Ook longziekten en longontsteking laten hetzelfde patroon zien ^{[5] [6]}, en sauna en conditie lijken elkaar te versterken ^[7].

Later werk breidde het uit naar vrouwen en vond hetzelfde verband ^[2], en de onderzoeksgroep zette het samen in een review ^[8].

De percentages die overal rondgaan

Zoek op sauna en je komt dezelfde getallen tegen: 40 procent minder kans om aan wat dan ook te overlijden, 48 procent minder hartziekte bij vier tot zeven keer per week, en iets tussen de 21 en 48 procent voor dementie.

Die getallen komen uit het onderzoek hierboven. Ze zijn niet verzonnen. Maar ze worden bijna altijd gepresenteerd alsof ze gelden ten opzichte van mensen die geen sauna gebruiken, en dat is niet wat er gemeten is. Het is ten opzichte van mensen die één keer per week gingen.

Dat verschil is niet klein. "Vaker gaan dan één keer per week hangt samen met minder risico dan één keer per week" is een heel andere zin dan "sauna verlaagt je risico met 40 procent", en alleen de eerste staat in het onderzoek.

Wij hebben de twee meest gedeelde saunaprotocollen op internet nagelopen om te kijken welke bronnen daaronder liggen. Er staan geen bronnen onder. Geen PMID, geen auteur, geen verwijzing, terwijl er wel percentages tot achter de komma worden genoemd. De cijfers zijn te herleiden, ze staan alleen nergens bij vermeld, en ze zijn onderweg van betekenis veranderd.

Dat is geen aanval op wie dan ook. Het is de reden dat wij bij elk getal in dit artikel de studie eronder linken, zodat je zelf kunt kijken of wij hetzelfde doen.

Waarom observationeel onderzoek hier extra oppast

Dit is allemaal daadwerkelijk gemeten, en het is allemaal observationeel. Dat betekent iets specifieks dat de moeite waard is om te snappen.

Mensen die vier keer per week een half uur in een hete ruimte zitten, verschillen van mensen die dat één keer per week doen. Ze zijn gezonder, ze hebben meer tijd, ze zijn fit genoeg om het te verdragen. Iemand die te ziek is om in een sauna te zitten, komt terecht in de laagste groep en overlijdt vervolgens aan de ziekte die hem eruit hield.

Onderzoekers corrigeren daarvoor, en in deze onderzoeken is dat zorgvuldig gedaan: leeftijd, roken, BMI, bloeddruk, diabetes, cholesterol, eerder infarct, en in sommige analyses ook conditie en sociaaleconomische status. Maar corrigeren haalt niet alles weg, en niemand beweert van wel.

Daarom staat er in dit artikel nergens dat sauna iets veroorzaakt. Er staat dat het ergens mee samenhangt.

Wat gerandomiseerd onderzoek over sauna laat zien

Hier wordt het bewijs dunner, en interessanter.

Er loopt één goed opgezet gerandomiseerd onderzoek dat sauna bovenop sporten legt bij zittende volwassenen met minstens één risicofactor. Er zijn twee publicaties uit, en samen vertellen ze het hele verhaal.

Beide zijn waar. Dezelfde deelnemers, dezelfde acht weken, andere uitkomstmaat. Wie alleen de eerste citeert, verkoopt iets. Wie alleen de tweede citeert, ook.

Er is daarnaast een gerandomiseerd onderzoek bij mensen met coronairlijden ^[12] en ouder werk bij onbehandelde hoge bloeddruk ^[13].

De systematische review over dit hele veld is eerlijker over zichzelf dan de samenvattingen die eruit geknipt worden.

Is een infraroodsauna hetzelfde als een gewone sauna?

Dit is de belangrijkste zin in dit artikel voor iemand die op het punt staat iets te kopen.

Vrijwel elke sauna die in Nederland verkocht wordt is een infraroodcabine. Vrijwel al het onderzoek hierboven gaat over een traditionele Finse sauna: 80 graden, hete lucht, opgieten. Dat zijn verschillende dingen die verschillende dingen met je lichaam doen.

Er is wél infraroodonderzoek, maar het ziet er heel anders uit. Het komt bijna volledig uit Japan, grotendeels van één onderzoeksgroep, en het is gedaan bij mensen met hartfalen in plaats van bij gezonde mensen. Het heet Waon-therapie: 60 graden ver-infrarood gedurende 15 minuten, gevolgd door 30 minuten rusten onder een deken.

Een onderzoek dat zijn primaire eindpunt mist en zijn secundaire eindpunten haalt, is zwakker bewijs dan het lijkt, want de primaire uitkomst is degene die vooraf gekozen is. Ouder werk van dezelfde groep vond effecten op prognose en kwaliteit van leven ^{[16] [17] [15]}, en één onderzoek keek naar milde depressie ^[18].

Een directe vergelijking tussen infrarood en traditionele sauna hebben wij niet gevonden. Dat is zelf de bevinding: infrarood heeft trials bij zieke mensen, traditioneel heeft cohorten bij gezonde mensen, en geen van beide zegt veel over de ander.

Is sauna goed voor je huid?

Dit hoofdstuk staat er omdat het ongemakkelijk is.

Mijn eigen ervaring: mijn huid werd slechter van regelmatig saunabezoek. Dat is één persoon, en het gaat in tegen de enige studie die wij hierover konden vinden.

Dus wat gebeurde er bij mij?

Eerlijk antwoord: dat weet ik niet, en één persoon kan die vraag niet beantwoorden. Wat ik wel weet is dat ik in die periode niet was wie dat onderzoek onderzocht. De deelnemers waren gezonde vrijwilligers. Ik stond er toen slecht voor.

Er is één mogelijke brug tussen beide, en die zit in dezelfde studie: minder talg. Minder olie op een huid die al droog is, is niet vanzelfsprekend een verbetering. Dat is een hypothese, geen bevinding. Niemand heeft het onderzocht.

De bruikbare les is niet "sauna is slecht voor je huid". Het is dat hitte een belasting is, en dat een belasting anders aankomt bij iemand die al leeg staat. Wie slecht slaapt, te weinig eet of ergens van herstelt, legt met een sauna iets bovenop een systeem dat het al zwaar heeft.

Is sauna slecht voor je vruchtbaarheid?

Dit is klein onderzoek, tien mannen. Het is ook het enige nadelige effect dat de systematische review over veertig studies vond ^[9].

Wat dat praktisch betekent: probeer je zwanger te worden, sla de sauna dan een tijd over. Het is omkeerbaar, dus dat is genoeg.

Over het koelen van je ballen met een coldpack. Dit gebeurt in de praktijk: het staat in de bekendste saunaprotocollen op internet, waar mensen met een coldpack de sauna in gaan.

Mechanisch is het logisch, want hitte is de oorzaak. Maar het is bij sauna nooit onderzocht. Wij vonden één studieprotocol voor een koelpleister voor het scrotum, en dat is een aankondiging van onderzoek, geen resultaat. Niemand heeft gemeten of het de verstoring van de zaadproductie voorkomt.

Wil je het toch doen: nooit ijs direct op de huid. En de eenvoudige versie blijft dat de sauna een tijdje overslaan aantoonbaar werkt, want het effect herstelt volledig.

Helpt sauna bij beter slapen?

Hier is het bewijs opvallend mager.

Passieve verwarming van het lichaam verbeterde de slaap bij oudere vrouwen met slapeloosheid, in een onderzoek uit 1996 ^[23]. En de Global Sauna Survey vond dat saunagangers rapporteren beter te slapen ^[24], wat zelfrapportage is van mensen die sauna gebruiken, over sauna.

Dat is het. Voor een gezonde volwassene die wil weten of een sauna zijn slaap verbetert, is er geen antwoord.

Wanneer moet je niet naar de sauna?

Zwangerschap. Dit is geen voorzichtigheidshalve waarschuwing. Er is onderzoek dat maternale hyperthermie en sauna tijdens de zwangerschap in verband brengt met hart- en andere afwijkingen bij het kind ^[21]. Overleg met je verloskundige of arts, niet met een blog.

Alcohol. Mensen overlijden in sauna's ^[22]. Het is zeldzaam, en het gaat overweldigend vaak samen met drank. De combinatie is de risicofactor, niet de sauna op zichzelf.

Hartklachten, lage bloeddruk, medicatie die je vochtbalans of bloeddruk beïnvloedt. Naar je arts. Het gerandomiseerde onderzoek bij coronairlijden is gedaan onder toezicht ^[12], en dat is precies waarom het veilig kon.

Als je al leeg staat. Zie het hoofdstuk over huid. Dat is geen medisch advies, dat is een waarneming van één persoon.

Hoe vaak en hoe lang sauna, volgens het onderzoek?

Overal op internet staat hetzelfde recept: 80 graden, 20 minuten, vier tot zeven keer per week. Dat getal komt ergens vandaan, dus hier is wat er werkelijk gemeten is.

In het Finse cohort gaven de mannen bij aanvang zelf op hoe vaak en hoe lang ze naar de sauna gingen ^[1]. Zo lag de verdeling:

En voor de duur werd gesplitst op minder dan 11 minuten, 11 tot 19 minuten, en meer dan 19 minuten. Alleen die laatste groep liet een lager risico zien.

Het gaat om traditionele Finse sauna, in Finland, in de jaren tachtig. Dat is heet drogere lucht van rond de 80 tot 100 graden met opgieten, niet een infraroodcabine.

Nu de problemen, want die horen bij het getal.

Het is één keer gevraagd. De vragenlijst is ingevuld tussen 1984 en 1989, en daarna zijn deze mannen ruim twintig jaar gevolgd. Niemand heeft gecontroleerd of ze het al die tijd zijn blijven doen. Iemand die in 1986 vier keer per week ging en in 1994 stopte, telt in de analyse nog steeds als iemand die vier keer per week gaat.

Niemand heeft een temperatuur gemeten. Er is geen thermometer aan te pas gekomen. "80 graden" komt uit beschrijvingen van hoe een Finse sauna er gemiddeld uitziet, niet uit metingen bij deelnemers.

Het is zelfrapportage. Mensen schatten dit soort dingen verkeerd in, meestal ten gunste van zichzelf. Dat soort ruis maakt een verband over het algemeen zwakker in plaats van sterker, wat pleit vóór de bevinding, maar het maakt het exacte getal onbruikbaar als recept.

De groepen zijn ongelijk. Er zaten 201 mannen in de hoogste groep tegenover 1.513 in de middelste. Alle spectaculaire hazard ratio's komen uit die kleinste groep, en kleine groepen geven bredere betrouwbaarheidsintervallen en instabielere schattingen.

En dan de vraag die niemand stelt: waarom gaat iemand in Finland zeven keer per week naar de sauna? Omdat hij tijd heeft, gezond genoeg is, en waarschijnlijk een sauna in huis heeft. Dat zijn geen neutrale eigenschappen.

Wat je hiermee kunt: het is een redelijke aanwijzing dat vaker en langer meer samenhangt met de gunstige uitkomsten dan korter en zeldzamer. Wat je er niet mee kunt: er een protocol van maken en doen alsof er iets getest is.

Wat we eerlijk niet weten

Of het bij jou werkt. Bijna al het sterke bewijs komt uit één cohort van Finse mannen van middelbare leeftijd, in een land waar de sauna geen wellness-aankoop is maar iets wat je gewoon doet. Of dat overdraagbaar is naar een dertigjarige Nederlander die twee keer per week gaat, is niet onderzocht.

Of het iets veroorzaakt. Er bestaat geen gerandomiseerd onderzoek met sterfte of harde uitkomsten als eindpunt, en dat gaat er ook niet komen.

Wat de juiste dosis is. Zie het hoofdstuk hieronder. Er is een antwoord, en het is zwakker dan het klinkt.

Hoe het zou werken. Hitteschokeiwitten worden vaak genoemd, en ze zijn echt: Hsp72 stijgt aantoonbaar bij hitte- en inspanningsacclimatisatie bij mensen. Dat is aangetoonde acclimatisatiebiologie, en er loopt geen enkele lijn van daar naar minder sterfte. Het is een verklaring die klaarligt voor het geval het effect echt is, niet een bewijs dat het echt is.

Wat wij van het sauna-onderzoek maken

Sauna is prettig, het is bij gezonde mensen veilig, en het hangt in Finse mannen samen met betere uitkomsten op een manier die te sterk en te consistent is om weg te wuiven.

Het is ook geen behandeling, het is niet gerandomiseerd bewezen, de infraroodversie die je waarschijnlijk koopt is nauwelijks onderzocht bij gezonde mensen, en het heeft één gemeten nadeel dat verdwijnt als je stopt.

Als je het leuk vindt: doen. Als je het doet omdat een grafiek zei dat je er langer van leeft: lees dit artikel nog een keer.